Dit kwalitatieve, longitudinale onderzoek richt zich op de vraag wat werknemers met psychische klachten zélf zien als primaire oorzaak van hun ziekteverzuim. In totaal werden 34 werkenden tweemaal geïnterviewd: kort na ziekmelding en na herstel of na zes maanden. Daarbij werd onderscheid gemaakt tussen kort (<3 maanden), middellang (3–6 maanden) en langdurig (>6 maanden) verzuim.
Belangrijkste bevindingen
Uit de interviews kwamen zeven hoofdthema’s naar voren als oorzaken van verzuim. De vier meest voorkomende zijn:
- Hoge werkdruk en ongewenste veranderingen op het werk
Werkdruk werd het vaakst genoemd als primaire oorzaak. Daarbij ging het om:- Feitelijke werkdruk (bijvoorbeeld personeelstekort, deadlines, overuren);
- Ervaren werkdruk (zelfopgelegde druk door perfectionisme, verantwoordelijkheidsgevoel of bevlogenheid).
Vooral de combinatie van deze twee vormen bleek risicovol en leidde vaak tot emotionele of fysieke uitputting.
- Slechte relatie met leidinggevende of collega’s
Gebrek aan steun, zich niet gehoord voelen, ervaren onrecht of pesten droegen sterk bij aan uitval. De rol van de leidinggevende bleek hierin cruciaal. - Niet-helpende gedachten en gevoelens
Bijvoorbeeld moeite met grenzen stellen, controle willen houden, onzekerheid en een sterk verantwoordelijkheidsgevoel. Veel respondenten herkenden achteraf dat zij signalen van overbelasting te lang hadden genegeerd. - Ineffectieve coping
Vermijdingsgedrag en het niet bespreekbaar maken van overbelasting zorgden ervoor dat werknemers doorgingen tot volledige uitputting.
Opvallend is dat geen enkele respondent de psychische klachten zelf als primaire oorzaak van het verzuim noemde. De klachten werden gezien als gevolg van werkgerelateerde factoren, niet als startpunt.
Verschillen tussen kort en langdurig verzuim
De oorzaken bleken grotendeels overeen te komen tussen de groepen, maar er waren twee belangrijke verschillen:
- Werknemers met kortdurend verzuim hadden vaak een positieve werkomgeving en haalden voldoening uit hun werk. Zij waren vooral “te hard gegaan”.
- Werknemers met langdurig verzuim ervoeren vaker een ongunstige werksituatie: slechte relaties, weinig steun en minder regelmogelijkheden. Bovendien was hun werk inhoudelijk veranderd, waardoor het minder voldoening gaf. Vooral de combinatie van hoge werkdruk én werk dat geen energie meer gaf, speelde een belangrijke rol bij langdurige uitval.
Implicaties voor preventie
Het onderzoek laat zien dat verzuim bij psychische klachten niet uitsluitend een individueel of medisch probleem is, maar sterk samenhangt met de werkomgeving en organisatiecultuur. Belangrijke preventieve aandachtspunten zijn:
- Structureel evalueren van feitelijke én ervaren werkdruk.
- Bespreken wat werknemers waardevol en energiegevend werk vinden.
- Investeren in relationele en communicatieve vaardigheden van leidinggevenden.
- Creëren van een veilige cultuur waarin grenzen bespreekbaar zijn.
- Tijdig inzetten van coaching en job crafting.
Conclusie
Ziekteverzuim bij psychische klachten is een complex en multifactorieel vraagstuk, maar de werkomgeving speelt een doorslaggevende rol. Preventie vraagt daarom niet alleen aandacht voor individuele veerkracht, maar vooral voor leiderschap, werkorganisatie en betekenisvol werk. Werkgevers die verzuim willen verminderen, zullen nadrukkelijk ook naar hun eigen rol moeten kijken.
▶ prof. dr. Evelien Brouwers, emeritus prof. dr. Jaap van Weeghel,
emeritus prof. dr. Jac van der Klink en prof. dr. Margot Joosen
zijn verbonden aan Tranzo, Tilburg University, Tilburg
e.p.m.brouwers@tilburguniversity.edu
▶ dr. Marjolein Lugtenberg, dermatologie, Erasmus University, Rotterdam
▶ dr. Iris Arends, sociale geneeskunde, University Medical Center, Groningen
▶ drs. Benedikte Schaapveld, bedrijfsarts bij het ministerie
van Buitenlandse Zaken, Den Haag
▶ dr. Berend Terluin, huisartsgeneeskunde, Amsterdam UMC,
Vrije Universiteit, Amsterdam
